Systemy przeciwpożarowe – kompleksowy przewodnik

Systemy przeciwpożarowe stanowią fundament bezpieczeństwa w budynkach mieszkalnych, przemysłowych czy użyteczności publicznej. Zagrożenie pożarem jest realne – ogień może rozprzestrzenić się w ciągu zaledwie kilku minut, zagrażając życiu ludzi oraz powodując poważne straty materialne. Dlatego w każdym obiekcie niezbędne są odpowiednie zabezpieczenia przeciwpożarowe, które pozwolą wcześnie wykryć źródło ognia, zaalarmować osoby przebywające w budynku i skutecznie zwalczać pożar lub ograniczyć jego skutki. Ten kompleksowy przewodnik wyjaśnia, czym dokładnie są systemy przeciwpożarowe, jakie są ich rodzaje, jak działają poszczególne instalacje oraz jak zapewnić ich prawidłowe działanie.

Co to jest system przeciwpożarowy?

Mianem systemu przeciwpożarowego określamy zespół urządzeń, instalacji i środków technicznych przeznaczonych do ochrony ludzi i mienia przed pożarami. Ich głównym zadaniem jest wykrywanie zagrożenia pożarowego we wczesnym stadium, alarmowanie o nim oraz zwalczanie ognia lub ograniczanie jego rozprzestrzeniania się. System przeciwpożarowy działa zazwyczaj wielopoziomowo – od prewencji i detekcji, poprzez sygnalizację i powiadamianie, aż po aktywne działania gaśnicze. Stanowi on istotny element szerszego pojęcia ochrony przeciwpożarowej, które obejmuje wszelkie działania mające na celu zapobieganie powstawaniu pożarów oraz skuteczną reakcję, gdy do nich dojdzie.

W praktyce systemy przeciwpożarowe są projektowane tak, by chronić życie i zdrowie ludzi znajdujących się w obiekcie, a także zminimalizować straty materialne i zniszczenia infrastruktury. Dzięki nim możliwe jest szybkie zainicjowanie ewakuacji, zaalarmowanie straży pożarnej oraz podjęcie działań gaśniczych zanim ogień wymknie się spod kontroli. Co więcej, niektóre elementy systemów przeciwpożarowych dbają również o bezpieczeństwo ratowników (np. usuwając dym ograniczają w ten sposób temperaturę i poprawiając widoczność).

Rodzaje systemów przeciwpożarowych

Istnieje wiele typów systemów przeciwpożarowych, które można spotkać w różnych obiektach. Ogólnie dzieli się je na zabezpieczenia bierne (pasywne) oraz systemy aktywne. Zabezpieczenia bierne to elementy konstrukcyjne i instalacyjne budynku, które mają za zadanie zapobiegać rozprzestrzenianiu się ognia i dymu. Z kolei systemy aktywne to urządzenia, które reagują na wykrycie pożaru – informują o zagrożeniu i podejmują działania w celu jego zwalczenia.

Bierne zabezpieczenia przeciwpożarowe obejmują m.in. przegrody i ściany przeciwpożarowe o odpowiedniej odporności ogniowej, drzwi i bramy przeciwpożarowe, klapy odcinające w instalacjach wentylacyjnych, ognioodporne izolacje oraz materiały budowlane trudno palne. Elementy te są integralną częścią konstrukcji obiektu i działają pasywnie – nie wymagają żadnej aktywacji ani zasilania. Ich rolą jest powstrzymanie lub spowolnienie rozprzestrzeniania się płomieni i dymu podczas pożaru, co daje więcej czasu na bezpieczną ewakuację ludzi i podjęcie interwencji przez straż pożarną. Przykładowo, dobrze zaprojektowane strefy pożarowe oddzielone ścianami ognioodpornymi mogą utrzymać ogień w miejscu jego powstania przez określony czas (np. 30 lub 60 minut), ograniczając jego zasięg.

Aktywne systemy przeciwpożarowe to natomiast wszelkie instalacje i urządzenia wyposażone w czujniki oraz mechanizmy reagujące na pojawienie się ognia, dymu bądź wysokiej temperatury. Działają one automatycznie lub są uruchamiane przez człowieka w momencie wykrycia zagrożenia. Do tej grupy zaliczamy m.in. systemy sygnalizacji pożarowej (alarmy pożarowe), dźwiękowe systemy ostrzegawcze, stałe urządzenia gaśnicze (np. instalacje tryskaczowe i gaszenia gazowego), systemy oddymiania, a także ręczne środki gaśnicze takie jak gaśnice czy hydranty. Poniżej omawiamy poszczególne rodzaje aktywnych systemów przeciwpożarowych oraz ich funkcje i zastosowania.

System sygnalizacji pożarowej (SSP)

Jednym z najważniejszych elementów ochrony przeciwpożarowej w budynkach jest system sygnalizacji pożarowej (w skrócie SSP), zwany także często SAP (system alarmu pożarowego). Jego zadaniem jest wczesne wykrycie pożaru oraz natychmiastowe zaalarmowanie o zagrożeniu. System SSP składa się z szeregu czujek rozmieszczonych w strategicznych miejscach obiektu, centrali alarmowej oraz urządzeń sygnalizacyjnych.

Czujki pożarowe wykrywają pierwsze oznaki pojawienia się ognia. Mogą to być czujki dymu (optyczne lub jonizacyjne, rejestrujące obecność dymu w powietrzu), czujki ciepła (reagujące na gwałtowny wzrost temperatury lub przekroczenie określonego progu termicznego) czy czujki płomienia (wychwytujące promieniowanie elektromagnetyczne charakterystyczne dla płomieni). Wiele nowoczesnych instalacji wykorzystuje czujki multisensorowe, które monitorują kilka czynników jednocześnie (np. dym i ciepło), co pozwala zredukować ryzyko fałszywych alarmów i przyspiesza detekcję realnego zagrożenia.

Sercem systemu jest centrala sygnalizacji pożarowej (CSP). To ona odbiera sygnały z czujek i analizuje je według zaprogramowanych scenariuszy pożarowych. Gdy centrala otrzyma informację o potencjalnym pożarze (np. czujka wykryje dym), automatycznie uruchamia alarm pożarowy. Alarm jest sygnalizowany poprzez sygnalizatory akustyczne (głośne syreny, buzery) oraz sygnalizatory optyczne (migające lampy ostrzegawcze, zwykle czerwoną migającą lampkę lub stroboskop). Ich celem jest zaalarmowanie osób znajdujących się w budynku, aby mogły niezwłocznie rozpocząć ewakuację.

W skład systemu sygnalizacji pożarowej wchodzą także ręczne ostrzegacze pożarowe (ROP) – charakterystyczne czerwone przyciski z szybką, rozmieszczone na ścianach budynku (np. przy drogach ewakuacyjnych). Umożliwiają one ręczne uruchomienie alarmu przez każdego, kto zauważył pożar, zanim jeszcze wykryją go czujniki automatyczne. Po zbiciu szybki i naciśnięciu takiego przycisku, sygnał natychmiast trafia do centrali i wywołuje alarm.

Nowoczesne systemy SSP mogą być adresowalne – oznacza to, że każda czujka i punkt alarmowy ma przypisany unikalny adres w systemie. W razie wykrycia pożaru centrala dokładnie wskazuje, w którym miejscu (pomieszczeniu, strefie) aktywowała się czujka. To niezwykle pomocne dla personelu obiektu i dla przybyłych na miejsce strażaków, ponieważ pozwala szybko zlokalizować źródło ognia. Starsze systemy konwencjonalne grupowały czujki w strefy (pętle), przez co alarm wskazywał jedynie ogólny obszar pożaru, ale nie konkretną czujkę.

System sygnalizacji pożarowej często integruje się z innymi instalacjami w budynku, tworząc spójny system bezpieczeństwa. Po wykryciu pożaru centrala może automatycznie wysyłać sygnały sterujące do innych urządzeń: może uruchomić dźwiękowy system ostrzegawczy (do nadawania komunikatów głosowych o ewakuacji), zwolnić elektromagnesy trzymające otwarte drzwi przeciwpożarowe (by zamknęły się i powstrzymały dym), włączyć systemy oddymiania (otworzy klapy dymowe lub uruchomi wentylatory) oraz powiadomić odpowiednie służby. Wiele systemów ma możliwość automatycznego przekazania sygnału alarmu do straży pożarnej lub firmy monitorującej, co dodatkowo skraca czas reakcji na pożar.

Aby system sygnalizacji pożarowej był skuteczny, musi być niezawodny nawet w trudnych warunkach podczas pożaru. Centrale i czujki są zasilane z sieci elektrycznej, ale posiadają także awaryjne źródła zasilania (akumulatory), zapewniające działanie systemu nawet przy zaniku prądu. Niezwykle ważne jest również regularne testowanie i konserwacja SSP – o czym więcej w dalszej części – by mieć pewność, że czujki i sygnalizatory zadziałają, gdy będzie to potrzebne.

Dźwiękowy System Ostrzegawczy (DSO)

W dużych budynkach użyteczności publicznej oraz obiektach, gdzie przebywa jednocześnie wiele osób, nieocenioną rolę spełnia Dźwiękowy System Ostrzegawczy (DSO). Jest to system nagłośnienia alarmowego, który służy do nadawania głosowych komunikatów ostrzegawczych i instrukcji na wypadek zagrożenia pożarem lub innym niebezpieczeństwem. W przeciwieństwie do zwykłych syren alarmowych, DSO pozwala przekazać ludziom precyzyjne informacje, co powinni zrobić (np. „Uwaga, pożar. Prosimy o natychmiastowe opuszczenie budynku najbliższym wyjściem ewakuacyjnym”). Takie komunikaty głosowe pomagają uniknąć paniki i ukierunkować ewakuację w bezpieczny sposób.

Dźwiękowy system ostrzegawczy składa się z centrali DSO połączonej z siecią głośników rozmieszczonych w całym obiekcie (sale, korytarze, klatki schodowe). W sytuacji zagrożenia, po otrzymaniu sygnału z systemu sygnalizacji pożarowej, centrala DSO automatycznie odtwarza zaprogramowane komunikaty. System ten może też emitować standardowe sygnały ostrzegawcze (dźwięki, gongi) poprzedzające lub towarzyszące komunikatom słownym, aby zwrócić uwagę osób na zagrożenie.

Warto zaznaczyć, że DSO umożliwia również nadawanie komunikatów na żywo przez operatora lub strażaka. Centrum zarządzania systemem wyposażone jest w mikrofon, za pomocą którego można wydawać instrukcje głosowe w czasie rzeczywistym (np. skierować ludzi do konkretnych wyjść ewakuacyjnych, poinformować o tym, które piętro jest objęte pożarem, itp.). DSO często podzielony jest na strefy nagłośnienia, co pozwala nadawać komunikaty tylko w części budynku (np. na zagrożonych kondygnacjach), a w pozostałych strefach może być zachowana inna treść komunikatu bądź cisza.

Podobnie jak system sygnalizacji pożarowej, Dźwiękowy System Ostrzegawczy jest wyposażony w awaryjne zasilanie i musi spełniać rygorystyczne normy niezawodności. Głośniki oraz okablowanie są często wykonane w technologii ognioodpornej, by działały nawet w warunkach pożaru. DSO jest zazwyczaj wymagany przepisami w budynkach, gdzie jednocześnie może przebywać duża liczba ludzi (np. galerie handlowe, kina, dworce, wysokie biurowce). Jego obecność znacząco podnosi poziom bezpieczeństwa, bo umożliwia sprawniejsze zarządzanie ewakuacją i szybkie przekazanie ważnych informacji ratujących życie.

Stałe urządzenia gaśnicze (automatyczne systemy gaszenia)

Aktywne zwalczanie ognia możliwe jest dzięki instalacjom, które automatycznie uruchamiają się w momencie wykrycia pożaru i rozpoczynają akcję gaśniczą. Takie stałe urządzenia gaśnicze, nazywane także automatycznymi systemami gaśniczymi, mogą wykorzystywać różne media gaśnicze: wodę, pianę, gaz lub proszek. Ich głównym celem jest szybko stłumić ogień w zarodku, zanim się rozprzestrzeni.

Systemy tryskaczowe (sprinklerowe) są najpowszechniejszym rodzajem stałych urządzeń gaśniczych. Składają się z sieci rurociągów wypełnionych wodą (lub powietrzem pod ciśnieniem w systemach suchych) oraz głowic tryskaczowych rozmieszczonych pod sufitem chronionych pomieszczeń. Każda głowica tryskaczowa posiada element termiczny (szklaną ampułkę z cieczą lub lut termoczłonowy), który pęka przy osiągnięciu określonej temperatury (np. 68°C). Gdy w pomieszczeniu wybuchnie pożar i temperatura przy suficie gwałtownie wzrośnie, uruchamia się tryskacz bezpośrednio nad źródłem ognia, rozpryskując wodę. Co ważne, w przeciwieństwie do częstych wyobrażeń filmowych, w systemie tryskaczowym nie wylewają wszystkie zraszacze na raz – aktywuje się tylko głowica znajdująca się w strefie wysokiej temperatury. Pozwala to minimalizować zniszczenia spowodowane wodą, a zarazem skutecznie ugasić ogień w miejscu jego powstania.

Instalacje tryskaczowe stosuje się od wielu dekad w biurowcach, hotelach, centrach handlowych czy magazynach. Ich skuteczność jest bardzo wysoka – statystyki pokazują, że prawidłowo działający system tryskaczowy potrafi samoczynnie ugasić lub opanować pożar w ponad 90% przypadków, zanim przybędzie straż pożarna. Należy jednak pamiętać, że woda nie zawsze jest idealnym środkiem gaśniczym: może powodować dodatkowe zniszczenia (np. w serwerowniach zniszczy sprzęt elektryczny, w archiwach dokumenty). Dlatego w niektórych miejscach zamiast wody stosuje się inne systemy.

Wodne systemy mgły (instalacje mgłowe) to unowocześniona wersja instalacji tryskaczowych. Zamiast dużego strumienia wody wykorzystują one mgłę wodną – czyli bardzo drobne kropelki wody rozpylane pod wysokim ciśnieniem. Mgła wodna niezwykle skutecznie pochłania energię cieplną (drobne kropelki szybko się odparowują, schładzając strefę pożaru) i wypiera tlen z przestrzeni objętej pożarem. Jednocześnie zużywa znacznie mniej wody niż tradycyjne tryskacze, co ogranicza zalanie pomieszczeń. Systemy mgły wodnej sprawdzają się np. w zabytkowych obiektach, muzeach, bibliotekach czy centrach danych, gdzie chcemy zminimalizować skutki uboczne działania gaśnic.

W wielu zastosowaniach stosuje się gazowe systemy gaśnicze. Systemy te gromadzą w butlach specjalny gaz gaśniczy i w razie wykrycia pożaru wpuszczają go do chronionego pomieszczenia. Do popularnych gazów gaśniczych należą dwutlenek węgla (CO2) oraz mieszaniny gazów obojętnych (np. argon z azotem) czy też czynniki chemiczne (jak FM-200 lub Novec 1230). Mechanizm działania polega często na obniżeniu stężenia tlenu w pomieszczeniu lub przerwaniu reakcji spalania na poziomie chemicznym. Gazowe systemy gaśnicze są niezastąpione tam, gdzie użycie wody byłoby niebezpieczne lub groziłoby zniszczeniem mienia – np. w serwerowniach, centrach telekomunikacyjnych, rozdzielniach elektrycznych, muzeach, bibliotekach z cennymi zbiorami. Ich zaletą jest brak szkód wyrządzanych przez środek gaśniczy (gaz odparowuje bez śladu). Trzeba jednak zapewnić, że przed zadziałaniem systemu ludzie opuszczą chronioną strefę, gdyż część gazów gaśniczych (zwłaszcza CO2) jest niebezpieczna dla żywych organizmów z powodu wyparcia tlenu. Dlatego wyzwoleniu systemu gazowego często towarzyszą głośne sygnały dźwiękowe i opóźnienie czasowe, by umożliwić ewakuację personelu zanim pomieszczenie zostanie zalane gazem.

Innym rozwiązaniem są instalacje pianowe, stosowane przeważnie w miejscach, gdzie występują łatwopalne ciecze lub substancje chemiczne (np. magazyny paliw, hangary lotnicze, zakłady przemysłowe). Piana gaśnicza to mieszanina wody, powietrza i specjalnego koncentratu pianotwórczego. Wypłynięta z dysz piana pokrywa powierzchnię palącego się materiału, odcinając dopływ tlenu i chłodząc strefę pożaru. Systemy pianowe mogą działać w formie stałej instalacji rurociągów z dyszami pianowymi lub jako tzw. systemy zalewowe (deluge), które po aktywacji zalewają całą chronioną strefę pianą gaśniczą.

W niektórych specyficznych zastosowaniach spotyka się również instalacje proszkowe – na przykład do ochrony maszyn, silników czy pojazdów specjalistycznych. Urządzenia takie wykorzystują proszek gaśniczy (składający się głównie ze związków sodu, potasu czy fosforanów), który wyrzucany jest na płomienie i powoduje przerwanie reakcji spalania. Ze względu na zabrudzenia i trudność sprzątania po akcjach gaśniczych, systemy proszkowe nie są zwykle stosowane w pomieszczeniach użytkowych, ale mogą być wykorzystywane w przemyśle.

Dobór odpowiedniego automatycznego systemu gaśniczego zależy od charakteru chronionego obiektu i rodzaju materiałów, które mogą się palić. Czasem stosuje się kombinację kilku rozwiązań – np. tryskacze wodne w części magazynowej, a system gazowy w serwerowni tego samego budynku. Ważne jest, by projekt systemu gaśniczego był dostosowany do indywidualnych potrzeb i spełniał wymagane normy (w przypadku tryskaczy np. standardy NFPA lub europejskie EN12845).

Systemy oddymiania i odprowadzania dymu

Podczas pożaru zagrożenie dla ludzi stwarza nie tylko sam ogień, ale także dym i toksyczne gazy powstające w procesie spalania. Gęsty dym unosi się ku górze, wypełnia pomieszczenia i korytarze, ograniczając widoczność niemal do zera oraz utrudniając oddychanie. Większość ofiar pożarów traci życie wskutek zaczadzenia, zanim jeszcze dosięgną ich płomienie. Dlatego niezwykle istotne jest szybkie usunięcie dymu ze strefy, w której przebywają ludzie. Temu właśnie służą systemy oddymiania (systemy odprowadzania dymu).

Typowy system oddymiania ma za zadanie automatycznie wykryć dym i otworzyć specjalne klapy lub okna, aby wypuścić go na zewnątrz, a jednocześnie zapewnić napływ świeżego powietrza od dołu (co zastępuje dym powietrzem nadającym się do oddychania). W skład takiej instalacji wchodzą czujniki dymu lub przyciski oddymiania, centrale sterujące oraz elementy wykonawcze: klapy dymowe w dachu, automatycznie otwierane okna, a także wentylatory oddymiające w przypadku systemów mechanicznych. Gdy pożar wybuchnie, czujka dymu przekazuje sygnał do centrali oddymiania, ta zaś uruchamia siłowniki otwierające klapy w dachu lub okna i (w systemach mechanicznych) włącza wentylatory wyciągowe, które aktywnie usuwają dym.

Możemy wyróżnić kilka typów systemów oddymiania:

Oddymianie naturalne (grawitacyjne) – wykorzystuje naturalne zjawisko unoszenia się gorących gazów. Otwierając klapy dymowe w dachu lub okna na najwyższych kondygnacjach, umożliwia się samoczynne wydostanie dymu na zewnątrz budynku. Równocześnie otwierają się otwory napowietrzające niżej (np. drzwi na parterze), by świeże powietrze wchodziło do środka i wypychało dym do góry.
Oddymianie mechaniczne – używa specjalnych wentylatorów, które wymuszają przepływ powietrza i wyciągają dym z pomieszczeń poprzez kanały wentylacyjne. Wentylatory oddymiające są odporne na wysoką temperaturę i mogą pracować w warunkach pożaru przez określony czas (np. 2 godziny w 600°C, zgodnie z klasą F600). Taki system sprawdza się w budynkach, gdzie naturalne oddymianie byłoby niewystarczające lub niemożliwe (np. brakuje odpowiednio dużych otworów).
Systemy mieszane – łączą elementy oddymiania naturalnego i mechanicznego. Przykładowo, klapy dymowe odprowadzają większość dymu grawitacyjnie, ale dodatkowe wentylatory wspomagają usuwanie dymu z trudno dostępnych obszarów lub korytarzy.
Systemy nadciśnieniowe – nie tyle odprowadzają dym, co zapobiegają jego przedostawaniu się do określonych stref. Polegają na wytworzeniu wyższego ciśnienia powietrza w chronionych przestrzeniach (np. klatkach schodowych, windach ewakuacyjnych czy pomieszczeniach bezpieczeństwa), tak by dym nie mógł się do nich dostać. Gdy wybucha pożar, potężne wentylatory tłoczne zaczynają wtłaczać czyste powietrze do klatki schodowej, utrzymując tam nadciśnienie względem reszty budynku. Dzięki temu klatka schodowa pozostaje wolna od dymu i można nią bezpiecznie ewakuować ludzi na zewnątrz.

Systemy oddymiania są często obligatoryjne w budynkach na mocy przepisów – np. klatki schodowe w budynkach wielokondygnacyjnych muszą posiadać urządzenia do odprowadzania dymu lub utrzymania nadciśnienia. Odpowiednio zaprojektowany system oddymiania znacząco poprawia bezpieczeństwo ewakuacji, zapewniając ludziom dostęp do powietrza i widoczność niezbędną do znalezienia wyjścia. Ponadto zmniejsza temperaturę panującą w pomieszczeniach, chroni konstrukcję budynku przed uszkodzeniem wskutek działania gorących gazów i ułatwia działania gaśnicze strażaków (którzy w mniej zadymionym środowisku mogą szybciej zlokalizować źródło ognia).

System detekcji gazów niebezpiecznych

Oprócz dymu i ognia innym zagrożeniem związanym z pożarami lub wybuchami są ulatniające się gazy – toksyczne lub palne. Dlatego w obiektach, gdzie istnieje ryzyko wycieku gazu, stosuje się systemy detekcji gazów. Ich celem jest wczesne wykrycie obecności niebezpiecznych stężeń substancji w powietrzu i zaalarmowanie zanim dojdzie do tragedii.

Typowymi przykładami są tu:

Detekcja tlenku węgla (CO) – tlenek węgla jest silnie trującym gazem bez woni, powstającym przy niecałkowitym spalaniu. Czujniki CO montuje się np. w garażach podziemnych (gdzie spaliny samochodowe mogą doprowadzić do gromadzenia się tego gazu) czy kotłowniach. Gdy stężenie CO przekroczy bezpieczny poziom, system uruchamia alarm oraz wentylatory przewietrzające, które usuwają skażone powietrze.
Detekcja gazów palnych (np. metanu, propan-butanu) – stosowana wszędzie tam, gdzie używa się paliw gazowych: w kotłowniach gazowych, kuchniach przemysłowych, magazynach butli LPG, a także w garażach (cięższy od powietrza propan-butan z instalacji LPG w samochodach osadza się przy podłodze). Czujniki wyczuwają nawet niewielki wyciek gazu zanim powstanie mieszanka groźna wybuchem. Po detekcji zagrożenia system może zaalarmować obsługę, uruchomić wentylację awaryjną lub zamknąć zawór dopływu gazu, aby zapobiec wybuchowi.
Detektory innych gazów toksycznych – np. chloru w pływalniach (jeśli jest magazynowany w postaci gazowej), amoniaku w chłodniach przemysłowych, siarkowodoru w oczyszczalniach ścieków itp. W każdym z tych przypadków specjalistyczne czujniki monitorują powietrze pod kątem obecności groźnych substancji.

System detekcji gazów działa podobnie jak system sygnalizacji pożarowej: czujniki gazu pełnią analogiczną rolę do czujek dymu, a centrala analizuje ich wskazania. Po wykryciu przekroczenia progu alarmowego uruchamiane są sygnały ostrzegawcze (syreny, lampy) informujące o niebezpieczeństwie. Czasem włącza się też od razu odpowiednie instalacje (np. wentylacja intensywna wyciągająca gaz na zewnątrz, system odcięcia dopływu gazu paliwowego).

W odróżnieniu od czujek pożarowych, detektory gazowe muszą być rozmieszczone w zależności od właściwości fizycznych danego gazu. Dla przykładu czujniki propanu (LPG) montuje się nisko przy podłodze (ponieważ gaz ten jest cięższy od powietrza i gromadzi się przy ziemi), natomiast czujniki metanu – wysoko pod sufitem (metan jest lżejszy i unosi się do góry). Detektory tlenku węgla zazwyczaj instaluje się na średniej wysokości, bo CO ma zbliżoną gęstość do powietrza i dobrze się z nim miesza.

Chociaż systemy detekcji gazów nie służą bezpośrednio do gaszenia pożaru, są ważnym elementem kompleksowego zabezpieczenia obiektu. Zapobiegają powstaniu atmosfery groźnej wybuchem lub zatruciem ludzi, co w efekcie zapobiega również możliwości wywołania pożaru (w przypadku gazów palnych) bądź pozwala szybko wykryć nieprawidłowości w procesach technologicznych.

Ręczne środki gaśnicze: gaśnice i hydranty

Kompleksowy system zabezpieczeń przeciwpożarowych obejmuje nie tylko automatyczne instalacje, ale także podręczny sprzęt gaśniczy obsługiwany przez człowieka. Do takich ręcznych środków gaśniczych należą przede wszystkim gaśnice różnego typu oraz hydranty przeciwpożarowe.

Gaśnice przenośne są podstawowym wyposażeniem przeciwpożarowym praktycznie każdego budynku. Umożliwiają one podjęcie natychmiastowej akcji gaśniczej już w zarodku pożaru, jeszcze przed rozprzestrzenieniem się ognia. Różne rodzaje gaśnic zawierają odmienne środki gaśnicze, przeznaczone do zwalczania różnych grup pożarów:

Gaśnice proszkowe – wypełnione proszkiem gaśniczym, skuteczne głównie w pożarach grupy B (ciecze palne) i C (gazy) oraz przy urządzeniach pod napięciem. Uniwersalny proszek ABC może również gasić pożary ciał stałych (grupa A), choć mniej efektywnie niż woda.
Gaśnice CO2 (śniegowe) – zawierają skroplony dwutlenek węgla. Po uruchomieniu gaz rozpręża się, tworząc „suchy lód” i bardzo zimne chmury dwutlenku węgla, które tłumią ogień (grupa B) i nie pozostawiają żadnych pozostałości. Gaśnice CO2 są idealne do sprzętu elektrycznego (serwerowni, rozdzielni), bo gaz przenika wszędzie i nie przewodzi prądu.
Gaśnice pianowe (wodne) – zawierają wodną pianę gaśniczą, która ścina płomienie i chłodzi materiał. Doskonałe do pożarów stałych materiałów organicznych (drewno, papier – grupa A) oraz cieczy (grupa B). Nie należy ich stosować do urządzeń pod napięciem (chyba że są specjalnie do tego przystosowane, z atestem).
Gaśnice specjalistyczne – np. gaśnice metahalowe do pożarów metali palnych (grupa D) czy gaśnice z tzw. mokrym chemicznym do pożarów olejów i tłuszczów kuchennych (grupa F). Te ostatnie często pojawiają się w dużych kuchniach i restauracjach.

Gaśnice powinny być rozmieszczone w budynku tak, by były szybko dostępne (np. przy wejściach, na korytarzach, co określony dystans w zależności od powierzchni). Każda gaśnica posiada oznaczenie rodzaju i sposobu użycia – przed użyciem należy zapoznać się z instrukcją na etykiecie. Ważne jest też, by osoby przebywające w obiekcie były przeszkolone z obsługi gaśnic, ponieważ skuteczne użycie wymaga zachowania pewnych zasad (np. kierowania strumienia proszku u podstawy płomieni, a nie na ich czubek).

Hydranty wewnętrzne to kolejne ręczne narzędzie walki z ogniem. Hydranty montowane są na stałe w budynku, zwykle w czerwonych szafkach na ścianach. W środku znajduje się zawór z wężem gaśniczym i prądownicą. Po otwarciu zaworu woda pod ciśnieniem płynie wężem i można skierować strumień na ogień. Hydranty wewnętrzne (np. o średnicy 25 mm z wężem płaskoskładanym lub półsztywnym) są przewidziane do użycia zarówno przez przeszkolonych pracowników obiektu, jak i przez przybyłych strażaków. Pozwalają dotrzeć z wodą do pożaru w głębi budynku bez konieczności rozwijania linii gaśniczych z zewnątrz.

Hydranty zewnętrzne natomiast to punkty poboru wody dla straży pożarnej zlokalizowane na terenie posesji lub przy ulicach. Mają formę charakterystycznych zaworów (nadziemnych lub podziemnych), do których strażacy podłączają swoje węże, by czerpać wodę z sieci wodociągowej podczas akcji gaśniczej. Dostępność sprawnych hydrantów zewnętrznych o odpowiednim ciśnieniu wody jest niezwykle istotna, szczególnie w rejonach o zwartej zabudowie miejskiej, gdzie wozy strażackie mogą szybko się podłączyć do hydrantu i zasilać swoje działa gaśnicze.

W kontekście ręcznych środków gaśniczych warto wspomnieć także o innych elementach, jak koce gaśnicze (stosowane do gaszenia niewielkich pożarów, np. tłuszczu na patelni czy płonącej odzieży na człowieku) czy bosaki, saperki i inne podręczne narzędzia pomagające w akcji gaśniczej. Wszystkie te środki razem wzięte stanowią istotne uzupełnienie systemów automatycznych. W sytuacji zagrożenia liczy się czas reakcji – jeśli ktoś na miejscu może natychmiast użyć gaśnicy lub hydrantu i zdusić ognisko pożaru, straty będą minimalne, a życie ludzi niezagrożone. Oczywiście, ręczny sprzęt gaśniczy wymaga regularnych przeglądów i konserwacji (gaśnice co roku, hydranty również okresowo), by mieć pewność że zadziała, gdy zajdzie potrzeba.

Dobór odpowiedniego systemu przeciwpożarowego

Wybór i zaprojektowanie adekwatnych zabezpieczeń przeciwpożarowych dla danego obiektu to złożone zadanie, zależne od wielu czynników. Nie ma uniwersalnego rozwiązania pasującego do każdego budynku – systemy przeciwpożarowe powinny być dopasowane do specyfiki obiektu oraz występujących w nim zagrożeń. Przy doborze odpowiednich systemów należy wziąć pod uwagę przede wszystkim:

Charakter i przeznaczenie budynku – innego zabezpieczenia wymaga wysokopiętrowy biurowiec, innego hala magazynowa z produktami palnymi, a jeszcze innego zabytkowe muzeum czy szpital. Budynki zamieszkania zbiorowego i użyteczności publicznej (biura, hotele, centra handlowe) skupiają duże ilości ludzi, więc szczególnie istotne są w nich systemy szybkiego ostrzegania (SSP, DSO) i sprawna ewakuacja. W obiektach przemysłowych z kolei często występują substancje palne lub procesy technologiczne mogące być źródłem pożaru – tam duży nacisk kładzie się na automatyczne gaszenie (tryskacze, systemy pianowe lub gazowe).
Rodzaj przechowywanego mienia i materiałów – jeśli w obiekcie znajdują się materiały wysoce palne (np. tkaniny, papier, drewno), wskazany będzie rozbudowany system gaśniczy (tryskacze wodne lub mgłowe). Jeśli przechowywane są cenne urządzenia elektroniczne lub archiwa dokumentów, warto rozważyć system gaśniczy gazowy, by uniknąć zniszczeń spowodowanych przez wodę czy pianę. Dla substancji chemicznych lub płynów łatwopalnych odpowiednie będą systemy pianowe lub proszkowe.
Wielkość i wysokość obiektu – w budynkach wysokościowych (wieżowcach) priorytetem jest utrzymanie drożnych dróg ewakuacji (stąd wymóg instalacji DSO, oddymiania klatek schodowych, awaryjnego oświetlenia) oraz szybkie powiadomienie wszystkich pięter o zagrożeniu (system alarmowy). W rozległych halach o dużej powierzchni konieczne mogą być sprinklery o dużym zasięgu, uzupełnione np. punktowymi detektorami płomienia na dużej wysokości.
Wymogi prawne i ubezpieczeniowe – przepisy budowlane oraz szczegółowe regulacje przeciwpożarowe określają, jakie systemy muszą znaleźć się w określonych rodzajach obiektów. Na przykład budynki użyteczności publicznej o określonej kubaturze muszą mieć zainstalowany SSP i DSO, magazyny o dużej powierzchni – stałe urządzenia gaśnicze tryskaczowe, a garaże podziemne – zarówno czujniki CO, jak i system wentylacji oddymiającej. Także firmy ubezpieczeniowe często stawiają swoje wymogi dotyczące zabezpieczeń (np. wymagając tryskaczy dla obniżenia składki ubezpieczeniowej).
Koszty instalacji i eksploatacji – choć bezpieczeństwo powinno być na pierwszym miejscu, w rzeczywistości budżet jest istotnym czynnikiem. Niektóre systemy są kosztowniejsze w montażu i utrzymaniu (np. systemy gazowe wymagają regularnych przeglądów butli, DSO wymaga okresowych testów nagłośnienia). Ważne jest znalezienie rozwiązania optymalnego, które zapewni wymaganą ochronę przy rozsądnych nakładach – pamiętając jednak, że koszty zniszczeń po pożarze byłyby wielokrotnie wyższe niż koszt nawet rozbudowanego systemu ppoż.
Możliwości techniczne budynku – w istniejącym obiekcie czasem trudno dobudować niektóre instalacje (np. prowadzenie rurociągów tryskaczowych czy kanałów oddymiania może być utrudnione). Wówczas stosuje się alternatywy jak autonomiczne czujki z sygnalizatorami (gdy nie ma SSP) lub przenośne gaśnice w większej liczbie.
Integracja systemów – najlepiej, gdy wszystkie systemy przeciwpożarowe w budynku współpracują ze sobą. Wybierając elementy, warto upewnić się, że mogą być one połączone w jeden sprawny układ (np. SSP powinien móc sterować oddymianiem, DSO i innymi automatykami).

Ze względu na złożoność powyższych zagadnień, dobór systemów przeciwpożarowych warto powierzyć specjalistom. Inżynierowie pożarnictwa i projektanci instalacji ppoż. mają wiedzę i doświadczenie, by ocenić ryzyko i dobrać rozwiązania zapewniające optymalny poziom zabezpieczeń. Czasem konieczne jest wykonanie analizy zagrożenia wybuchem czy scenariusza pożarowego, na podstawie których określa się, jakie scenariusze działania systemów są wymagane. W efekcie powstaje projekt zawierający wszystkie niezbędne elementy – od rozmieszczenia czujek i tryskaczy, przez pojemność zbiorników wody czy dobór centrali, po sposób prowadzenia kabli ognioodpornych i integrację z automatyką budynkową.

Konserwacja i przeglądy systemów przeciwpożarowych

Sama instalacja zaawansowanych systemów przeciwpożarowych nie gwarantuje jeszcze bezpieczeństwa na lata – niezwykle ważne jest ich utrzymanie w pełnej sprawności. Wszystkie elementy ochrony ppoż. wymagają regularnych przeglądów technicznych, testów oraz konserwacji. Zaniedbanie tych obowiązków może sprawić, że w krytycznym momencie system zawiedzie.

Zgodnie z polskimi przepisami, urządzenia przeciwpożarowe powinny być poddawane przeglądom co najmniej raz w roku (a część elementów nawet częściej, wg zaleceń producenta). Dotyczy to m.in.:

Gaśnic – każda gaśnica musi przechodzić legalizację i przegląd minimum raz na 12 miesięcy. Serwisant sprawdza ciśnienie środka gaśniczego, stan zaworu, szczelność i ogólną sprawność. Co kilka lat (np. 5 lat dla gaśnic proszkowych) wymagane jest też ponowne napełnienie i szczegółowa kontrola.
Hydrantów wewnętrznych – ich przegląd obejmuje sprawdzenie ciśnienia i wydajności wody, stanu węży (czy nie mają uszkodzeń, pęknięć), działania zaworów i prądownic. W razie potrzeby węże są przewijane lub wymieniane, by mieć pewność że w akcji zadziałają bez zarzutu.
Systemu sygnalizacji pożarowej (SSP) – okresowo należy przeprowadzać testy działania czujek (np. specjalnymi aerozolami testowymi dla czujek dymu), sprawdzać sygnały alarmowe (czy syreny i lampy działają i są dobrze słyszalne/widoczne), kontrolować łączność między elementami systemu a centralą. Równie istotna jest aktualizacja oprogramowania centrali oraz sprawdzenie stanu akumulatorów (czy zapewniają wymaganą rezerwę zasilania).
Dźwiękowego Systemu Ostrzegawczego (DSO) – tutaj rutynowo testuje się działanie głośników i jakość odsłuchu komunikatów w różnych częściach budynku. Sprawdza się mikrofon, systemy zapasowe wzmacniaczy i zasilania. Cyklicznie warto przeprowadzać „próby alarmu”, czyli odtworzyć krótki komunikat testowy, by przekonać się, że nagłośnienie obejmuje cały obiekt.
Stałych urządzeń gaśniczych – w przypadku tryskaczy sprawdza się drożność instalacji, stan zaworów kontrolno-alarmowych, czujniki przepływu, poziom wody w zbiornikach czy działanie pomp pożarowych (w instalacjach gdzie są pompy). Dla systemów gaszenia gazem kontroluje się ciśnienie w butlach, stan zaworów i dysz wylotowych, a także cały układ sterowania (czy na sygnał z czujek system uzbraja się prawidłowo i odlicza czas do zadziałania). Wszystko to z reguły powierzane jest specjalizowanym firmom serwisowym, ponieważ wymaga fachowej wiedzy.
Systemów oddymiania – przegląd polega na testowym wyzwoleniu alarmu oddymiania i obserwacji, czy wszystkie klapy dymowe się otwierają, okna oddymiające uchylają, a wentylatory mechaniczne uruchamiają. Sprawdza się również baterie akumulatorów w centralach oddymiania oraz stan czujek dymu/przycisków.
Detektorów gazu – w ich przypadku należy okresowo weryfikować czujność poprzez podanie do czujnika kalibracyjnej mieszaniny gazu o znanym stężeniu. Pozwala to upewnić się, że czujnik wykryje niebezpieczne stężenie zgodnie z progiem alarmowym. Czujniki gazowe mają też ograniczoną żywotność (np. 5-7 lat) i po tym okresie muszą być wymieniane na nowe.

Wszystkie przeprowadzone przeglądy i czynności serwisowe powinny być odnotowywane w dokumentacji obiektu (książce obiektu lub dzienniku konserwacji systemu). W razie kontroli państwowej straży pożarnej czy audytu ubezpieczeniowego ważne jest, by móc wykazać dbałość o sprawność istniejących zabezpieczeń. Co więcej, regularna konserwacja leży przede wszystkim w interesie użytkowników – daje bowiem realną gwarancję, że gdy wybuchnie pożar, wszystkie systemy zadziałają jak należy i skutecznie ochronią ludzkie życie oraz mienie.

Oświetlenie awaryjne i oznakowanie ewakuacyjne

Nie można zapominać, że w sytuacji pożaru często dochodzi do zaniku podstawowego zasilania elektrycznego w budynku – czy to wskutek uszkodzenia instalacji, czy też celowego wyłączenia prądu dla bezpieczeństwa akcji gaśniczej. W takich warunkach niezwykle istotne staje się oświetlenie awaryjne, które zapewnia minimalny poziom światła pozwalający na ewakuację. Systemy awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego składają się ze specjalnych opraw oświetleniowych z wbudowanymi akumulatorami bądź podłączonych do centralnej baterii. Kiedy zaniknie zasilanie sieciowe, lampy te automatycznie się włączają, oświetlając drogi ewakuacyjne, wyjścia, klatki schodowe i punkty zbiórki.

Równie ważne jest oznakowanie ewakuacyjne i przeciwpożarowe. Standardem są obecnie podświetlane znaki wskazujące wyjścia ewakuacyjne (zielone tablice z piktogramem uciekającej postaci i strzałką kierunkową). Rozmieszcza się je we wszystkich strategicznych punktach budynku tak, by z każdego miejsca widoczna była informacja, w którym kierunku uciekać do wyjścia. Znaki te posiadają własne podświetlenie awaryjne (np. diody LED z akumulatorem), dzięki czemu pozostają widoczne nawet po zaniku prądu.

Oznakowanie przeciwpożarowe obejmuje także czerwone tabliczki lokalizacyjne sprzętu gaśniczego i urządzeń ppoż.: wskazówki gdzie znajduje się gaśnica, hydrant wewnętrzny, przycisk alarmowy ROP, telefon do powiadamiania straży itp. Podczas pożaru, w warunkach stresu i ograniczonej widoczności, wyraźne oznaczenia pomagają szybko znaleźć potrzebny sprzęt i wyjścia.

Zarówno oświetlenie awaryjne, jak i oznakowanie ewakuacyjne są wymagane prawem w wielu budynkach użyteczności publicznej i zamieszkania zbiorowego. Powinny one spełniać odpowiednie normy (np. PN-EN 1838 dot. oświetlenia awaryjnego) i być poddawane przeglądom (testy funkcjonalne lamp awaryjnych wykonuje się z reguły co miesiąc, a pomiary natężenia oświetlenia awaryjnego okresowo, by zapewnić wymaganą jasność). Chociaż elementy te nie służą bezpośrednio do gaszenia ognia czy wykrywania pożaru, stanowią nieodłączną część systemu ochrony przeciwpożarowej budynku – umożliwiają bezpieczne wydostanie się ludzi w sytuacji, gdy każda sekunda ma znaczenie.

Wymagania prawne i normy dotyczące systemów ppoż.

Ochrona przeciwpożarowa jest ściśle uregulowana przepisami prawnymi, co ma zapewniać minimalny, wymagany poziom bezpieczeństwa we wszystkich budynkach. Podstawowym aktem prawnym jest Ustawa o ochronie przeciwpożarowej z 24 sierpnia 1991 r., która określa ogólne zasady ochrony życia, zdrowia, mienia i środowiska przed pożarami. Ustawa ta nakłada na właścicieli, zarządców lub użytkowników budynków obowiązek zabezpieczenia obiektu przed pożarem, zapewnienia warunków ewakuacji oraz utrzymania urządzeń przeciwpożarowych w sprawności.

Bardziej szczegółowe wymagania zawarte są w aktach wykonawczych, przede wszystkim w Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (z późniejszymi zmianami). Dokument ten dzieli budynki na kategorie ze względu na przeznaczenie i wysokość, m.in.:

ZL (zagrożenie ludzi) – budynki, w których przebywają ludzie (mieszkalne, biurowe, użyteczności publicznej, szkoły, szpitale etc., z dalszym podziałem na ZL I-V w zależności od specyfiki użytkowników).
PM (produkcyjno-magazynowe) – obiekty przemysłowe, fabryki, magazyny, składy, a także np. garaże wielopoziomowe, stacje transformatorowe, rozdzielnie elektryczne, centrale telefoniczne.
IN (inwentarskie) – budynki służące do hodowli zwierząt (obora, chlewnia itp.).

W zależności od przynależności budynku do powyższych kategorii oraz jego wielkości (wysokości, liczby kondygnacji, kubatury) przepisy wymagają zastosowania konkretnych systemów przeciwpożarowych. Przykładowo:

Budynki zaliczane do ZL (zwłaszcza te wysokie lub o dużym zagęszczeniu ludzi) muszą posiadać system sygnalizacji pożarowej. W obiektach takich jak teatry, kina, centra handlowe czy stacje metra, gdzie może przebywać jednocześnie setki osób, konieczne jest też zainstalowanie dźwiękowego systemu ostrzegawczego.
Wysokie budynki mieszkalne i biurowe wymagają systemów oddymiania klatek schodowych oraz wyposażenia ich w awaryjne oświetlenie i oznakowanie dróg ewakuacyjnych.
Magazyny i hale produkcyjne o dużych powierzchniach muszą być wyposażone w stałe urządzenia gaśnicze (najczęściej tryskaczowe). Przepisy mogą wskazywać konkretne progi (np. powierzchni lub wysokości składowania), powyżej których instalacja tryskaczowa jest obowiązkowa.
Garaże podziemne oraz zamknięte garaże wielostanowiskowe powinny posiadać system detekcji tlenku węgla i często mechaniczną wentylację oddymiającą, aby zapewnić bezpieczeństwo użytkowników.
W zakładach przemysłowych z substancjami niebezpiecznymi mogą być wymagane specyficzne rozwiązania (np. systemy wykrywania gazów wybuchowych, automatyczne odcięcia dopływu mediów, dodatkowe podręczne sprzęty gaśnicze ponad normę).

Istotnym elementem jest także przestrzeganie norm technicznych i posiadanie odpowiednich certyfikatów przez elementy systemów przeciwpożarowych. W Polsce wszystkie urządzenia ppoż. (czujki, centrale, sygnalizatory, tryskacze itd.) powinny posiadać aprobatę CNBOP (Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej), co gwarantuje, że spełniają one krajowe wymogi bezpieczeństwa i działają zgodnie z normami. Na przykład sprzęt systemu sygnalizacji pożarowej musi spełniać normy z rodziny PN-EN 54 (europejskie standardy dla systemów alarmu pożarowego), a projekt i instalacja systemu tryskaczowego powinna być zgodna z normą PN-EN 12845 lub amerykańskimi standardami NFPA, jeśli są stosowane.

Niezastosowanie się do wymagań prawnych w zakresie ochrony przeciwpożarowej może skutkować poważnymi konsekwencjami. Straż pożarna podczas odbioru budynku bądź kontroli okresowej może wydać nakaz montażu brakujących zabezpieczeń lub nawet zamknąć obiekt do czasu usunięcia uchybień. Ponadto zaniedbania w tej dziedzinie często są podstawą do odmowy wypłaty odszkodowania przez ubezpieczyciela w razie pożaru. Dlatego tak ważne jest, by już na etapie projektowania inwestycji zapewnić zgodność z przepisami i wytycznymi straży pożarnej, a podczas użytkowania budynku dbać o utrzymanie wszystkich systemów w pełnej sprawności.

Bezpieczniejsza Firma